Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), yayımladığı "Küresel Kritik Mineraller Görünümü 2026" raporunda, dünya genelinde maden ihracat kontrollerindeki artışın ekonomik güvenliği tehdit ettiği uyarısında bulundu.
Raporda, son dönemde ihracat denetimlerinin yaygınlaşmasının, arzın aşırı yoğunlaşmasına ilişkin teorik endişeleri doğrudan bir ekonomik güvenlik sorununa dönüştürdüğü belirtildi.
Çin'in nadir toprak kısıtlamaları
IEA, Çin'in Nisan 2025'te nadir toprak elementlerine getirdiği ihracat kontrollerinin bazı otomotiv şirketlerini üretimi azaltmaya veya faaliyetlerini geçici olarak durdurmaya zorladığını kaydetti. Pekin'in bu alandaki kısıtlamalarının, Çin dışındaki yıllık 6,5 trilyon dolarlık sanayi üretimini tehlikeye attığı ifade edildi.
Ekim 2025'te söz konusu kontrollerin kapsamının genişletildiği, uygulamanın bir yıl ertelenmesine rağmen tam olarak yürürlüğe girmesi halinde 6,5 trilyon dolarlık üretimin risk altında kalacağı vurgulandı.
Piyasalarda dalgalanma ve arz yoğunlaşması
Rapora göre, son yıllarda düşüş gösteren baz metal fiyatları, 2025 ve 2026 başında arzın daralmasıyla toparlandı. Bu eğilim, büyük tedarikçilerin getirdiği yeni ihracat kısıtlamalarıyla daha da şiddetlendi.
Fiyat dalgalanmaları ve jeopolitik gerilimlerin etkisiyle 2025'te maden fiyatlarının yüzde 9 gerilediği, böylece art arda gelen büyüme yıllarının sona erdiği belirtildi. Özellikle rafinaj alanında olmak üzere maden tedarik zincirlerindeki coğrafi yoğunlaşmanın arttığına dikkat çekildi.
Son iki yılda en büyük rafinerilerin toplam rafine arz büyümesinin dörtte üçünden fazlasını gerçekleştirdiği; bunlar arasında Endonezya'daki nikel rafinerileri ile Çin'in enerji sektöründeki diğer baz metal rafinerilerinin bulunduğu aktarıldı. Manganez, nikel ve grafit gibi birçok pazarda arz artışının neredeyse tamamının baskın tedarikçiden geldiği kaydedildi.
AB'den Çin'e bağımlılığı azaltma adımları
Avrupa Birliği, Çin'in nadir metaller ve kritik ham maddeler üzerindeki kısıtlamaları karşısında bağımlılığı azaltmaya yönelik çeşitli önlemler açıkladı. Çin Ticaret Bakanlığı ise 9 Ekim'de "ulusal güvenlik" gerekçesiyle nadir toprak elementlerinin ihracatına, bunların üretimi veya işlenmesine ilişkin ekipman ya da bilgi transferine yeni kısıtlamalar getirdi. Yeni düzenlemeye göre ihracatçıların bakanlıktan "ihracat lisansı" alması zorunlu hale geldi.
Nadir toprak elementleri; neodimyum, disprosyum ve lantan gibi 17 kimyasal elementi kapsıyor ve radarlar, füzeler, savaş uçakları, elektrikli araçlar ile süper güçlü mıknatısların üretiminde kullanılıyor.
