Türkiye’de elektrik hatları göçmen kuşların korunması için yeniden düzenleniyor

Türkiye’de göç yolları üzerindeki elektrik altyapısında kuş ölümlerini azaltmak amacıyla izolasyon, güvenli yuva platformları ve izleme çalışmaları yürütülüyor. Trakya, Doğu Anadolu, Karadeniz, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’daki uygulamalarda binlerce kuşun korunmasına yönelik farklı yöntemler kullanılıyor.

Avrupa, Asya ve Afrika arasındaki önemli kuş göç koridorları üzerinde bulunan Türkiye, ilkbahar ve sonbahar göçlerinde çok sayıda kuş türü için geçiş noktası oluşturuyor. Leylek, pelikan, kartal, akbaba ve şahin gibi geniş kanatlı kuşlar, denizleri geçmekte zorlandıkları için Hatay’daki Belen Geçidi, Çoruh Vadisi ile İstanbul ve Çanakkale boğazlarında yoğunlaşıyor.

Daha küçük kuş türleri ise kanat çırparak geceleri denizleri aşabiliyor. Göç yollarındaki elektrik hatları, özellikle geniş kanat açıklığına sahip türler için çarpma ve elektrik akımına kapılma riski oluşturuyor.

Farklı bölgelerde farklı önlemler uygulanıyor

Trakya Elektrik Dağıtım AŞ, 2021’den bu yana yaklaşık 32,7 kilometrelik iletkende izolasyon çalışması yaptı. Bölgede 1196 özel leylek yuva platformu bulunurken, 69 leylek ve 31 şah kartal halkalandı; 4 şah kartal ile 2 küçük akbaba GPS vericileriyle izlenmeye alındı.

İzlenen 46 aktif şah kartal yuvasında elektrik kaynaklı canlı kaybına rastlanmadı. Çalışmalar, Doğa Koruma ve Milli Parklar 1. Bölge Müdürlüğü, Trakya Üniversitesi ve akademisyenlerle birlikte yürütüldü.

Uludağ Elektrik Dağıtım AŞ, leyleklerin yoğun bulunduğu bölgelerde 100’ün üzerinde yuva platformu oluşturdu. Doğa Derneği ile yürütülen Güvenli Kuş Göç Yolları Projesi kapsamında biyoçeşitlilik risklerinin taranması ve müdahale alanlarının bilimsel verilere göre belirlenmesi planlanıyor.

Aras Elektrik Dağıtım AŞ ise 2017’de başlattığı Göçmen Kuşlar Ölmesin projesi kapsamında hat izolasyonu ve koruma çalışmaları yürüttü. Iğdır’daki çalışmalar kapsamında 150 yavru leylek halkalandı, 5 leylek uydu vericileriyle izlendi. 2019’da halkalanarak Afrika’ya göç eden bir leyleğin 2022’de bölgeye dönmesi, uzun süreli izleme çalışmalarında kaydedilen örneklerden biri oldu.

ADM Elektrik Dağıtım AŞ ile GDZ Elektrik Dağıtım AŞ, göç yolları üzerindeki elektrik direklerine yaklaşık 1200 yuva kurdu. Aydın, Denizli, Muğla, İzmir ve Manisa’yı kapsayan Göçmen Kuş Haritası da akademik çalışmalarla hazırlanıyor.

Yeşilırmak Elektrik Dağıtım AŞ, Karadeniz’de yaklaşık 200 Leylek Evi yerleştirdi ve son iki yılda göç rotalarındaki elektrik hatlarının yaklaşık 23 kilometresinde izolasyon yaptı. Dicle Elektrik Dağıtım AŞ ise Şanlıurfa’nın Birecik ilçesindeki kelaynakların korunması için riskli enerji hatlarının yaklaşık 2 kilometresini izole etti; 6 ilde 36 leylek yuva platformu oluşturdu.

Boğaziçi Elektrik Dağıtım AŞ, saha verileriyle riskli hatları belirleyerek eski direkleri üçgen tertibatlı direklerle değiştiriyor, izolasyon ve kuşkonmaz uygulamaları yapıyor. Akdeniz Elektrik Dağıtım AŞ de kuşların riskli bölgelere yaklaşmasını azaltmak amacıyla sonik ve ultrasonik kuş kovucu sistemler üzerinde pilot çalışma yürütüyor.

Çamlıbel, Meram ve Sakarya elektrik dağıtım şirketleri de bölgelerindeki risklere göre önlemler uyguluyor. Bu çalışmalar arasında direk geometrisinin değiştirilmesi, koruyucu ekipman kullanılması, bazı havai hatların yer altına alınması ve yerli izolasyon malzemelerinden yararlanılması bulunuyor.

İzolasyonun kuş ölümlerini azalttığı belirtiliyor

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Ormancılık Meslek Yüksekokulu Ormancılık Bölümü Avcılık ve Yaban Hayatı Programı Başkanı Dr. Ergün Bacak, Türkiye üzerinden her yıl 1 milyondan fazla leylek, 1 milyona yakın şahin, yüz binlerce arı şahini ve 50-60 bin civarında küçük orman kartalının göç ettiğini söyledi. Bacak, küçük kuşların sayısının ise milyonlarla ifade edilebileceğini belirtti.

Bacak, sulak alanların ve ormanların azalmasıyla yapılaşmanın artmasının kuşların üreme, beslenme ve dinlenme alanlarını daralttığını ifade etti. Leyleklerin güvenli dinlenme ve yuvalama alanı ararken elektrik direklerine yöneldiğini belirten Bacak, direklerin çevresindeki 1-2 metrelik bölümün izole edilmesinin bile yavru leyleklerin hayatta kalmasına katkı sağlayabildiğini kaydetti.

Bacak, kuşkonmazların tek başına yeterli olmadığını, elektrik hatlarının tamamının izole edilmesi gerektiğini söyledi. Altyapı yatırımlarından önce hazırlanan çevresel etki değerlendirmeleri ile kuş gözlem raporlarının uzun süreli arazi çalışmalarına dayanması ve kamu kurumları, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ile şirketlerin ortak hareket etmesi gerektiğini vurguladı.

Önlemler elektrik arızalarını da azaltabiliyor

Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Arzu Gürsoy Ergen, Türkiye’nin Akdeniz-Karadeniz kuş göç rotası üzerinde bulunduğunu söyledi. Ergen, izole edilen direklerde ve reflektör takılan hatlarda kuş ölümlerinin büyük ölçüde azaldığını, buna paralel olarak hat kaynaklı elektrik arızalarının da düştüğünü belirtti.

Ergen, leylek, şah kartalı ve akbaba gibi türlerin iniş ve kalkış sırasında iki farklı kabloya ya da kabloyla direğin metal gövdesine temas edebildiğini anlattı. İletkenlerin izole edilmesi, faz telleri arasındaki mesafenin artırılması ve direklerin üst bölümlerine güvenli yuva platformları kurulmasının bu türleri korumak için gerekli olduğunu ifade etti.

Halkalama, uydu vericisi ve GPS takiplerinden elde edilen verilerle kuşların göç zamanları, rotaları ve uçuş yükseklikleri belirlenebiliyor. Bu verilerin coğrafi bilgi sistemlerine işlenmesiyle risk haritaları hazırlanabiliyor ve teknik ekiplerle bütçelerin kuşların yoğunlaştığı bölgelere yönlendirilmesi mümkün olabiliyor.