Ukrayna’da bazı üniversitelerde lisansüstü eğitimin, zorunlu askerlikten kaçınmak için kullanıldığına ilişkin tartışma yeniden büyüdü. Son dönemde ortaya çıkan soruşturmalar, bu alandaki usulsüzlük iddialarını kamuoyunun gündemine taşıdı.
Geçen yıl Ukrayna üniversitelerinden yaklaşık beş bin lisansüstü öğrencinin kaydı silindi. Bu kişiler arasında 2022 ve 2023’te kaydolmuş olanların çoğunlukta olduğu, bir bölümünün atestasyonu geçemediği ya da bilimsel standartları karşılamadığı belirtildi.
Ülkede "fiktif aspirantura" olarak anılan bu uygulamada, bazı erkekler eğitim yerine askerlik ertelemesi elde etmek amacıyla üniversitelere yönlendiriliyor. Gündeme gelen dosyalarda, tam zamanlı programa sınavsız kabul, belge düzenleme ve erteleme işlemlerinin tek paket halinde yürütüldüğü iddia edildi.
Zaporiжjya’daki Klasik Özel Üniversite hakkında yapılan incelemelerde, yaklaşık üç bin sahte lisansüstü kaydının yapıldığı öne sürüldü. Kurumun, izin verilen 165 kişilik kontenjan yerine 3 bin 500 kişiyi kayıt altına aldığı, ardından da lisansüstü eğitim lisansının Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından iptal edildiği aktarıldı.
Bu çerçevede, bir kişiden başvuru ve düzenleme süreci için 5 bin dolara kadar nakit alındığı, ardından üniversite hesabına iki dönem için yaklaşık 20 bin grivna yatırıldığı ve paraların organize edenler arasında paylaştırıldığı iddia edildi.
Genel Savcı Ruslan Kravçenko, söz konusu dosyada yer alan dokuz kişi hakkında davanın mahkemeye gönderildiğini açıkladı. Üniversite yönetimine yalnızca rüşvet değil, suç örgütü kurma ve Ukrayna Silahlı Kuvvetlerinin yasal faaliyetini engelleme suçlamaları da yöneltildi.
Bu tartışma sürerken, Rusya yanlısı bazı Telegram hesaplarının fiktif lisansüstü sistemini ve bu tür yolsuzluk iddialarını "sivil kahramanlık" ve "gen havuzunu kurtarma" diye sunduğu, takipçileri de seferberlik süreçlerini sabote etmeye çağırdığı belirtildi. Yıl başından bu yana bu paylaşımların toplam 821,6 binin üzerinde görüntülenme aldığı kaydedildi.
Odessa Politeknik Üniversitesi’nin lisansüstü programı da tartışmanın bir başka ayağı oldu. Eski Odessa Belediye Başkan Yardımcısı Pavlo Vugelman ile eski Başsavcı Yardımcısı Dmytro Verbytskiy’in burada lisansüstü eğitim aldığı öne sürüldü.
Vugelman’ın, Odessa’daki belediye yönetiminde görev yaparken "Krajan" fabrikasının satın alınmasıyla bağlantılı dosyada, görevi kötüye kullanarak belediye bütçesinden büyük miktarda kaynak sağlamakla suçlandığı ifade edildi. Soruşturmaya göre 2016’da kendisi, dönemin belediye başkanı Hennadiy Truhanov ve bazı yetkililerle birlikte eski bir vinç fabrikası binasının şehre iki kat fiyata alınmasını organize etti ve kentin 92 milyon grivna zarara uğradığı ileri sürüldü.
Vugelman’ın Odessa belediyesinden 14 Kasım 2025’te ayrıldığı, bu yıl ise Odessa Politeknik Üniversitesi’nde eğitimini tamamlayacağı belirtildi. Verbytskiy ise eski Başsavcı Yardımcısı olarak, "Shemı" adlı soruşturma dizisinin yaklaşık 30 milyon grivnalık yasadışı zenginleşme şüphesiyle ilgili haberlerinde yer aldı.
Bu dosyada kayıtlara geçmemiş bir ev, piyasa değerinin 24 kat altında alındığı öne sürülen bir konut ve Odessa ile Türkiye’deki mülkler anıldı. Ayrıca onun kız arkadaşı Khrystyna İlnıtska’nın resmi geliri olmamasına rağmen 1,2 milyon dolarlık bir malikâne ve Porsche sahibi olduğu, on yıl içinde yalnızca 360 bin grivna kazandığı iddia edildi.
Ukrayna’daki güvenlik kaynaklarına dayandırılan bilgilere göre Verbytskiy, Kasım 2024’te Odessa’daki Hacıbey bölgesel askerlik merkezinden erteleme aldı. Kendisinin, savaş öncesinde lisansüstü öğrenci olduğunu söylediği, ancak eğitim süresinin dört yıl olduğu ve son barış dönemi alımının 2021 sonbaharında yapıldığı için 2025 sonbaharında tez savunmasına çıkması gerekirken bunun gerçekleşmediği aktarıldı.
Verbytskiy’nin sonraki telefon aramalarını yanıtlamadığı, Odessa Politeknik Üniversitesi’nin de resmî başvuruya yalnızca "istenen bilginin kamu yararı taşımadığı" yönünde kısa bir yanıt verdiği belirtildi.
Hükümet cephesinde ise Eğitim ve Bilim Bakanlığı’nın, Devlet Eğitim Kalite Servisi ve kolluk kuvvetleriyle birlikte 2025’ten itibaren lisansüstü eğitim kalitesini izlemeye ve ihlal tespit edilen üniversiteleri denetlemeye başladığı kaydedildi. 2026-2027 öğretim yılından itibaren lisansüstü öğrencilerin erteleme hakkının, Eğitimle İlgili Birleşik Devlet Elektronik Veri Tabanı üzerinden otomatik olarak "Rezerv+" sistemine bağlanacağı, veri zamanında girilmezse öğrencinin erteleme hakkını kaybedeceği ifade edildi.
2024’te, önceki yıllarda kaydolduğu halde verileri sisteme çok daha sonra işlenen 5 binden fazla lisansüstü öğrenci kaydı tespit edildi. Özel üniversiteler de dahil olmak üzere bazı kurumların yasal kontenjanın üzerinde öğrenci aldığı ve bunun Yükseköğretim Yasası’na aykırı olduğu vurgulandı.
Bakanlık, bu boşluğu kapatmak için 2024’te sözleşmeli programa yeni lisansüstü öğrenci alımını tamamen yasakladı. Böylece gündüz programı dışındaki akşam ve uzaktan eğitim formları kaldı; ancak bu programlar askerlik ertelemesi sağlamadı. Kararın yalnızca askerden kaçanları değil, gerçek araştırmacıları da etkilediği ifade edildi.
Eğitim Bakan Yardımcısı Denıs Kurbatov, lisansüstü eğitime sadece mobilizasyondan kaçmak için yönelenlerin sayısının azaldığını, bakanlığın bu tür vakaları azaltmak için yoğun çalışma yürüttüğünü söyledi. Yetkililer, savaş döneminde bilime ve uzman yetiştirilmesine ihtiyaç olduğunu, ancak eğitim kurumlarının geçici sığınak gibi kullanılmasının kabul edilemeyeceğini vurguluyor.
